Calendário naturalista de Janeiro
Janeiro é o auge do verão: chove quase todo dia, a mata fica encharcada e não chega a secar entre uma chuva e outra. Tem fruta madura em quase toda árvore, e por isso a mata fica cheia de movimento. Quem anda na trilha ouve antes de ver.
Insetos
Em janeiro é provável ver a cigarra-verde e o gafanhoto-soldado. A cigarra passa anos enterrada, sugando raiz, e sobe para a árvore só no fim da vida, para cantar. As libélulas ficam sobre as poças e caçam em pleno voo, sem pousar.
Plantas
Em janeiro a mata fica cheia de fruta madura: grumixama, uvaia, cambuci, jabuticaba e araçá amadurecem juntos. A embaúba dá fruto o verão inteiro e alimenta quase tudo que voa. Nas bromélias, a água fica parada entre as folhas, e dentro dela mora um mundo inteiro.
Aves
Com tanta fruta madura, a mata enche de pássaro comendo. O tiê-sangue é vermelho vivo e anda em bando pequeno. O surucuá faz o contrário: fica parado no galho por muito tempo, calado, e some assim que percebe gente.
Fungos
Janeiro é mês de chuva forte, e a mata não chega a secar. Na madeira caída e perto das cachoeiras o cogumelo brota de um dia para o outro. O coprino abre o chapéu de manhã e se desmancha em tinta preta antes de anoitecer.
Aracnídeos
A aranha-caranguejo não faz teia: fica parada na flor, da cor da flor, esperando a abelha chegar. Os opiliões se juntam no tronco úmido, um encostado no outro. E há aranha que caça na beira da água e mergulha quando se assusta.
Anfíbios
Em janeiro é provável ver a perereca-grudenta e a rã-manteiga. Com a chuva o brejo enche e elas cantam a noite inteira. A rã-das-pedras escolheu outro lugar: vive no paredão molhado da cachoeira, onde a água escorre fina.
Répteis
O teiú é o maior lagarto daqui e anda pelo chão sem pressa, farejando com a língua. A jararaca fica enrolada no folhiço e confia na camuflagem, e por isso no verão se olha onde pisa. No mar, perto das pedras, passa a tartaruga-verde.
Mamíferos
O coandu sobe as árvores de noite, coberto de espinhos, e usa a cauda enrolada no galho como se fosse mais uma mão. A preguiça dorme o dia no alto e desce ao chão poucas vezes na vida.
Peixes
O góbio vive nas poças que sobram entre as pedras quando a maré baixa. As nadadeiras de baixo dele são grudadas uma na outra e funcionam como ventosa, então a onda passa por cima e não o arranca.
Moluscos
O caramujo-amora anda devagar pelo costão e fura a concha de outros bichos para comer o que tem dentro. Leva horas em cada furo, e não desiste.
_orquideas
A baunilha sobe pelo tronco como cipó, e é dela que sai a fava usada na cozinha, depois de meses curtindo. O cataseto e a chuva-de-ouro também estão floridos.
_frutas
Em janeiro a mata está no auge da fruta: embaúba, chal-chal, capororoca e capitiú amadurecem juntas. A figueira é a mais importante de todas, porque dá fruto o ano inteiro e sustenta dezenas de aves e os morcegos quando falta o resto.
Crustáceos
A maria-farinha corre na areia seca e desaparece no buraco antes que a gente chegue perto. O guaiá-açu tem pinça preta e grossa, feita para quebrar concha. E existe caranguejo que vive dentro da bromélia, na água entre as folhas, longe do mar.
por_do_sol
No começo de janeiro o sol ainda se põe no mar em Maresias, e ao longo do mês vai voltando para a serra. É verão: o ar carregado de umidade e calor transforma o horizonte numa pintura viva, com cores intensas até depois de o sol sumir.
_cores
Em janeiro a serra está no verão das manchas: o manacá-da-serra abre em branco, fica rosa e termina lilás, três cores na mesma árvore; o jacatirão-açu pinta trechos inteiros de branco; e a orelha-de-onça começa a mancha rosada que vai durar até o outono.
Registrado em janeiro
- Alma-de-gato (Piaya cayana)
- Amydetes
- Anachis
- Ancylometes
- Angiospermas (Angiospermae)
- Aphelandra ornata
- Aranha-caranguejo (Misumenops callinurus)
- Arapaçu-de-garganta-branca (Xiphocolaptes albicollis)
- Arapuá (Trigona spinipes)
- Arcas tuneta
- Arrebenta-boi (Hippobroma longiflora)
- Arrebenta-boi (Cissites maculata)
- Atractocerus
- Baga-de-pomba (Erythroxylum argentinum)
- Bala-pedra (Eriphia gonagra)
- Banana (Musa × paradisiaca)
- Barata-d'Água (Belostoma)
- Barata-do-mar (Ligia exotica)
- Bathygobius
- Baunilha (Vanilla arcuata)
- Beija-flor-de-garganta-verde (Chionomesa fimbriata)
- Beija-flor-preto (Florisuga fusca)
- Beija-flor-roxo (Chlorestes cyanus)
- Beija-flor-tesoura (Eupetomena macroura)
- Bem-te-vi (Pitangus sulphuratus)
- Besouro-pulga-de-faixas-oblíquas (Omophoita albicollis)
- Besouro-rinoceronte (Strategus validus)
- Bicho-do-cesto (Oiketicus kirbyi)
- Bico-virado-miúdo (Xenops minutus)
- Borboleta-malaquita (Siproeta stelenes)
- Broca-gigante-da-cana-de-açúcar (Telchin licus)
- Broca-pequena-do-tomate (Neoleucinodes elegantalis)
- Bruxa-negra (Ascalapha odorata)
- Cana-de-macaco (Costus atlanticus)
- Capitiú (Siparuna guianensis)
- Cará-de-caboclo (Bomarea edulis)
- Caraguatá-do-campo (Bromelia antiacantha)
- Caramujo-amora (Claremontiella nodulosa)
- Caranguejo-de-bromélia (Armases angustipes)
- Caranguejo-eremita-das-Antilhas (Clibanarius antillensis)
- Caranguejo-verde (Pachygrapsus transversus)
- Cataseto-de-esporão (Catasetum integerrimum)
- Cerambycini
- Ceroplastes
- Chal-chal (Allophylus edulis)
- Cheflera-arbórea (Heptapleurum actinophyllum)
- Chorozinho-de-Asa-Vermelha (Herpsilochmus rufimarginatus)
- Chupa-chupa (Aechmea nudicaulis)
- Chupim (Molothrus bonariensis)
- Chuva-de-ouro (Gomesa flexuosa)
- Cigarra-verde (Zammara tympanum)
- Coandu-alaranjado (Coendou spinosus)
- Coenagrionidae
- Cogumelo-de-coco (Oudemansiella cubensis)
- Coprinellus
- Coró-coró (Mesembrinibis cayennensis)
- Ctenuchina
- Cycloramphus
- Dasyophthalma creusa
- Dicotiledóneas (Magnoliopsida)
- Escorpião-d'água (Lethocerus annulipes)
- Euglossa
- Frango-d'água-comum (Gallinula galeata)
- Gafanhoto-soldado (Chromacris speciosa)
- Gaturamo-verdadeiro (Euphonia violacea)
- Gavião-carijó (Rupornis magnirostris)
- Goiabeiras (Myrteae)
- Gravata (Aechmea coelestis)
- Gravatá (Wittrockia cyathiformis)
- Gravatinha (Vriesea ensiformis)
- Graviola-silvestre (Annona montana)
- Guaiá-açu (Menippe nodifrons)
- Guamirim-de-folha-miúda (Myrcia splendens)
- Guanandi (Calophyllum brasiliense)
- Guyalna (Guyalna)
- Gymnopilus sapineus
- Halecia
- Heteragrion
- Historis odius
- Hyalorista
- Hyperchiria incisa
- Insetos alados (Pterygota)
- Jacuaçu (Penelope obscura)
- Jararaca-da-mata (Bothrops jararaca)
- Juruviara (Vireo chivi)
- Kusaghiporia
- Maçarico-pintado (Actitis macularius)
- Maçarico-solitário (Tringa solitaria)
- Machtima
- Macropsychanthus
- Macropsychanthus wilsonii
- Macrotomini
- Maria-farinha (Ocypode quadrata)
- Mariposa-castnídea (Yagra fonscolombe)
- Martim-pescador-pequeno (Chloroceryle americana)
- Melancia-da-praia (Solanum capsicoides)
- Melão-de-são-caetano (Momordica charantia)
- Micrathyria
- Miobantia
- Mosca-de-bromélia-de-seis-manchas (Copestylum sexmaculatum)
- Opilião (Progonyleptoidellus striatus)
- Opilião (Garleppa littoralis)
- Opshomala viridis
- Palaemon northropi
- Papagaio-moleiro (Amazona farinosa)
- Patrulheira-preta (Erythemis attala)
- Pelidnota xanthospila
- Percevejo-do-maracujá (Diactor bilineatus)
- Perereca-araponga (Boana albomarginata)
- Perereca-do-litoral (Ololygon littoralis)
- Perereca-grudenta (Trachycephalus mesophaeus)
- Perithemis
- Phiale
- Pica-pau-anão-barrado (Picumnus cirratus)
- Pintadinho (Drymophila squamata)
- Plantas (Plantae)
- Pomba-galega (Patagioenas cayennensis)
- Pompilinae
- Preguiça-comum (Bradypus variegatus)
- Proarna
- Progonyleptoidellus
- Punhal-de-muitas-faixas (Marpesia chiron)
- Pyrobolus clathratus
- Rã-do-costão (Thoropa miliaris)
- Rã-manteiga (Leptodactylus latrans)
- Ramphia albizona
- Rhaphiptera nodifera
- Rustia formosa
- Saíra-sete-cores (Tangara seledon)
- Saltador-da-goiaba (Phocides polybius)
- Sanchésia (Sanchezia parvibracteata)
- Saracura-do-mato (Aramides saracura)
- Scinax
- Socozinho (Butorides striata)
- Spilopleura
- Suiriri (Tyrannus melancholicus)
- Surucuá-de-barriga-amarela (Trogon viridis)
- Syngonium
- Synpalamides phalaris
- Tabanini
- Tapiá (Crateva tapia)
- Tartaruga-verde (Chelonia mydas)
- Teiú (Salvator merianae)
- Tetrapterys
- Thelypteridoideae
- Thermesiini
- Tiê-galo (Loriotus cristatus)
- Tiê-sangue (Ramphocelus bresilius)
- Tillandsia tenuifolia
- Tucano-de-ariel (Ramphastos vitellinus)
- Tucano-de-bico-verde (Ramphastos dicolorus)
- Vatinae
- Vespa-de-barro (Sceliphron asiaticum)
- Zygia